विनोद सापकोटा,
झापा । प्रकृतिको अनुपम उपहार नै हो दोमुखा । डाँडाकाँडाले घेरिएको प्राकृतिक सुन्दरता । वरिपरी वनजङ्गलको साथ अनि मनै छुने चराचुरुङ्गीको आवाज । चुरे पहाडको फेद । केही सानो बस्ती अनि नजिकै कल कल बग्ने कनकाईको पानी ।

दोमुखा मनोरम दृश्यावलोकन गर्न सकिने झापाको शिवसताक्षी नगरपालिका वडा नम्बर १० पर्यटकीय हिसाबले निकै महत्वपूर्ण सम्भावना बोकेको क्षेत्रको रुपमा चिनिन्छ । पुर्वको यो प्राकृतिक रमणीय स्थलबाट इलामको हरियो वन र तराईको समथर भूभाग देख्न सकिन्छ । पूर्व कनकाई नगरपालिका र उत्तरमा इलामको माई नगरपालिकाको सिमानामा पर्ने यो स्थल दक्षिण र पश्चिममा शिवसताक्षी नगरकै भूभाग पर्छ ।

दोमुखा पर्यटकीयस्थलका रुपमा मात्र होइन । फलफूल तथा कृषि उत्पादन तथा धार्मिक हिसाबले पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण ठहरिएको छ । निकै आकर्षक, मनमोहक र सुन्दर दृश्य देखिने दोमुखामा बाह्रै महिना सर्वसाधारणले चिसोको अनुभव गर्छन् । हिम शृंखलाबाट तराई झरेकी कनकाई माइको चिसो कलकलाउने पानीले यहाँ आउनेलाई शितलता प्रदान गर्छ । २०३३ सालमा कोरियाली सरकारले निर्माण गरेको कनकाई सिँचाइ प्रणालीको हेडबक्सले दोमुखाको सुन्दरता थपिएको बताउँछन् स्थानीय बासिन्दा ।

उत्तरमा हरियो पहाड, दक्षिणमा तराईका परम्परागतरुपमा निर्माण भएका घरटहराले सहरिया जीवनेलाई मन्त्रमुग्ध बनाउँछ । दोमुखा धार्मिक तथा पर्यटकीय विकास संस्थाले दोमुखाको रुप परिवर्तन गरेपछि त आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको पहिलो गन्तव्य नै भएको बताउँछनु यहाँका स्थानीय । खासगरी झापा, मोरङ्ग र सुनसरी जिल्लाका स्थानीय दोमुखा आउन रुचाउँछन् । सुनसरी हाँसपोसाकी धनकुमारी अधिकारीका अनुसार दोमुखाजस्तो प्राकृतिक दृश्य देखिने पर्यटकीयस्थल पूर्वमा कहिँ छैन ।

दोमुखामा पछिल्ला वर्षदेखि भौतिक पूर्वाधार पनि थपिएका छन् । बालबालिकाका लागि चिल्ड्रेन पार्क, युवायुवतीका लागि प्राकृतिक भूभाग, बृद्धबृद्धाका लागि चौतारी र नवदुलहा दुलहीका लागि बैष्णो देवी माता मन्दिर बनेपछि सबै उमेरका सर्वसाधारण दोमुखा आएर आनन्द लिने गरेका छन् । दोमुखामा आएर गीत बजाएर नाच्नु छुट्टै मजा हुने गरेको बताउँछिन सुनसरी चतराकी सुस्मा नेपाली । उनका अनुसार दोमुखा हाम्रो लागि पहिलो रोजाइको पर्यटकीय स्थल हो ।

सरकारले सन २०२० लाई पर्यटन वर्षको रुपमा घोषणा गरेको छ । प्रदेश नम्बर १ मा कयौँ पर्यटकीयस्थल सरकारको पर्यटक घुमाउने सूचीमा परे पनि दोमुखा भने त्यो सूचीमा परेन ।

साताको १ दिन शनिबारमात्र ५० हजार आन्तरिक पर्यटक आउने गरेको बताए दोमुखा धार्मिक तथा पर्यटकीय विकास संस्थाका बरिष्ठ उपाध्यक्ष गुमानसिंह खुलालले । ‘करोडाँै रुपैयाँ खर्च गरेर व्यावसायिकरुपमा स्थापित कृत्रिम पर्यटकीय स्थललाई सरकारले घुम्नयोग्य सूचीमा राख्यो । समितिका बरिष्ठ उपाध्यक्ष खुलालले भने, ‘दोमुखाजस्तो सदावहार पर्यटकीय क्षेत्रलाई न त संघीय सरकारले चिन्यो न त प्रदेश सरकारले नै ।’

दिनभर दोमुखा परिसरमा वनभोजमा रमाएर कनकाई नदीको कलकलाउँदो पानीमा माछा पार्ने आन्तरिक पर्यटकको दोमुखामा कमी छैन । दिनहुँ युवायुवती रमाइलोका लागि नजिकैको कनकाई नदीमा पाइने माछासँग रमाउँछन् । समितिका अनुसार पुस, माघ, साउन र भदौमा पानी खेल्ने आन्तरिक पर्यटक चिसो र वर्षाका कारणले प्रभावित भए पनि अन्य ८ महिना उत्तिकै भेटिन्छन् ।

सप्तरी, सिरहा, धनकुटा, इलाममात्र होइन दोमुखा आउने बाह्य पर्यटकको संख्या पनि उत्तिकै छ । दोमुखामा आउने सबैभन्दा धेरै बाह्य पर्यटक भारतीय नागरिक हुन् । यो संख्या पनि पछिल्ला वर्षदेखि बढेको छ । आसाम, मणिपुर, दार्जीलिङ्ग, गान्तोक, सिक्किम, सिलीगुडीदेखिका पर्यटक वनभोजका लागि बासै बस्नेगरी आउने गरेको समितिका सचिव धनकुमार ढकालले बताए ।

साप्ताहिक र सार्वजनिक विदाका दिन दोमुखाका वनभोजस्थल भरिभराउ नै हुन्छ । सरकारी तथा गैह्रसरकारी संस्थाका कर्मचारी, फेमिलीलगायत अन्य सामाजिक संघसंस्था, सामुदायिक विद्यालय र संस्थागत विद्यालयका शिक्षक, विद्यार्थी अनि अभिभावक दोमुखा आउने गरेका छन् । मोरङ कानेपोखरी गाउँपालिकास्थित पिनाकल अंग्रेजी बोर्डिङ्ग स्कुलका सञ्चालक उमेश पौड्यालले प्रकृतिले दोमुखालाई धनी बनाएको बताए ।

दोमुखादेखि उत्तरतर्फको चुरे पहाडमा मोटरेवल सडक छ । कतिपय युवायुवती त्यही सडकहुँदै चुरेको जंगलमा चराचुरुङ्गी हेर्न जाने गरेका छन् । पौड्यालका अनुसार स्थानीयले सरसफाइमा ध्यान दिए १ नम्बर प्रदेशको पहिचानका रुपमा दोमुखा स्थापित हुन्छ ।

पूर्वपश्चिम राजमार्गदेखि ४ किलोमिटर पश्चिमी रतुवामाई वृक्षारोपण आयोजनाको जंगल र पूर्वतर्फको मानव बस्ती छिचोलेपछि दोमुखा पुग्न सकिन्छ । सरकारले दोमुखा र पूर्वतर्फको धनुषकोटी धाम जोड्नका लागि झोलुङ्गे पुल निर्माण गरेपछि सेल्फी खिच्नेको भिड नै हुन्छ । झोलुङ्गे पुलमा सेल्फी फोटो खिच्दै गरेकी दुहवीकी बबिता सरदारले भनिन्, ‘यो फोटो मेरो जीवनमा नौलो भएकाले फेसबुकमा पोष्ट गर्छु ।’ उनले जीवनमा झोलुङ्गे पुल देखेकी थिइनन् ।

भौतिक पूर्वाधारको विकास र प्रचारप्रसारमा स्थानीय सरकारले प्राथमिकता नदिएको स्थानीयले गुनासो गरेका छन् । दोमुखा आउनेहरुको संख्या बर्सेनि बढ्दै गए पनि सरकारले पर्यटकीय गन्तव्यमा यो क्षेत्रलाई पार्न नसकेको बताउँछन स्थानीय । वैशाख १ र माघ १ अर्थात माघे संक्रान्तिको अवसरमा यहाँ विशेष मेला लाग्ने गर्दछ । माघे संक्रान्तिको दिन प्रायः नदी, खोला, कुवामा गएर स्नान गरी शुद्ध हुने भएकाले यस स्थानमा पनि त्यस दिन नुहाउने पर्यटकहरुको घुइँचो लाग्ने गर्दछ ।

स्थानीय र समितिकै सक्रियतामा वैशाख १, माघ १ र जनवरी १ मा प्रत्येक वर्ष लोकनृत्य, नाचगान गरी आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरुलाई स्वागत तथा रमाइलो प्रदान गरिँदै आएको स्थानीय सुरज थापाले बताए ।

पर्यटनको प्रचुर सम्भावना रहेको यस स्थानमा आवश्यक भौतिक संरचनाको निर्माण गरी स्थानीय तहले नियमित आन्तरिक आम्दानीको श्रोतको रुपमा विकास गर्न आफू लागि परेको शिवसताक्षी नगरपालिका वडा नम्बर १० का अध्यक्ष कर्णबहादुर थापाले बताए । उनले स्थानीय, प्रदेश र संघीय सरकारले बर्सेनि पर्यटन प्रवद्र्धन र भौतिक पूर्वाधार निर्माणका लागि वजेट दिएर संरचना निर्माण भइरहको बताए ।

दोमुखामा सिजनमा एक दिनमा हालसम्मको रेकर्डअनुसार ११५ वटा वनभोेजको टोली आएको संस्थाले जनाएको छ । समितिका अध्यक्ष धनप्रसाद लावतीका अनुसार मंसिरदेखि फागुनको प्रत्येक शनिबार र सार्वजनिक विदाका दिन दुईपांग्रेबाहेक साना ठुला गरी ३ सय सवारीसाधनको भिड लाग्ने गरेको छ ।

ती दिनमा कम्तिमा १० हजार सर्वसाधारण वनभोजमा रमाउने गरेका छन् । कार्यालयको तथ्याङ्कअनुसार हालसम्म सबैभन्दा वढी भारतीय पर्यटक दोमुखा आएका छन् । जर्मन, नेदरल्यान्ड, अमेरिका, फ्रान्सलगायतका मुलुकबाट पनि पर्यटक दोमुखा आएको कार्यालयले जनाएको छ ।

यो क्रम पहिल्यैदेखिको हो । सरकारले २०२० लाई पर्यटन वर्षको रुपमा घोषणा गरे पनि दोमुखालाई सरकारको कार्यक्रमले नछोएको बताउँछन् अध्यक्ष लावती । उनले भने, ‘दोमुखा आउने आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको संख्या अघिल्ला वर्षकै तुलनामा छ, सरकारको कार्यक्रमले खासै प्रभाव दोमुखामा पारेको छैन ।’